"Sắt, thép, nhôm, nhựa, tất cả chúng ta hiện nay đều đi nhập hết. Vậy chúng ta làm được cái gì?" Câu hỏi của một vị đại biểu Quốc hội chạm đúng điểm yếu của công nghiệp hỗ trợ. Tại hội thảo về công nghiệp vật liệu và cơ khí chế tạo do Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường phối hợp tổ chức (Báo Đại biểu Nhân dân đưa tin ngày 23/6/2026), các đại biểu nhận định ngành vật liệu vẫn phụ thuộc phần lớn vào nguyên liệu đầu vào chất lượng cao nhập khẩu, còn đa số doanh nghiệp cơ khí vẫn dừng ở gia công đơn giản hoặc lắp ráp.
Số liệu hải quan phản ánh đúng sự phụ thuộc đó. Trong 9 tháng năm 2025, Việt Nam nhập 11,21 triệu tấn sắt thép, trị giá gần 7,98 tỷ USD (Cục Hải quan, theo Báo Văn hóa). Quý I/2026, lượng nhập là 3,62 triệu tấn, giá bình quân 719,85 USD/tấn, trong đó Trung Quốc chiếm hơn 40% kim ngạch. Cần lưu ý đây là số liệu toàn bộ sắt thép; chúng tôi chưa tìm thấy số liệu công bố riêng cho thép làm khuôn hợp kim.
Tuy nhiên, nhập nguyên liệu không đồng nghĩa với không tạo ra giá trị. Giá trị của một bộ khuôn nằm ở thiết kế, độ chính xác, tuổi thọ và thời gian giao hàng, không chỉ ở khối thép. Phần chênh lệch giữa giá nguyên liệu và giá bộ khuôn thành phẩm chính là giá trị thặng dư mà ngành khuôn mẫu Việt Nam cần giành lấy.
Quy mô: khoảng trên 1 tỷ USD mỗi năm; khu vực trong nước chiếm 42% với khoảng 400 doanh nghiệp, phần còn lại thuộc khối FDI (Tạp chí Công Thương, 11/2024; số liệu gốc của PGS.TS Nguyễn Tấn Tiến, Đại học Bách khoa TP.HCM, công bố năm 2019).
Năng lực: doanh nghiệp nội làm được sản phẩm cấp 3 và 4 trong 5 cấp độ công nghệ; cấp 1 và 2 vẫn phải nhập khẩu từ các tập đoàn lớn trên thế giới (Tạp chí Công Thương, 11/2024).
Trình độ: công nghệ, thiết bị bằng khoảng 50-70% so với mặt bằng thế giới, nhưng năng lực làm chủ chưa theo kịp thiết bị hiện có (Tạp chí Công Thương, 11/2024).
Nhân lực: trong khảo sát hơn 120 chuyên gia ngành khuôn do Samsung Việt Nam và Bộ Công Thương thực hiện, 50% ở trình độ sơ cấp, 39% trung cấp, 11% chuyên gia và không ai đạt trình độ chuyên nghiệp (Tạp chí Công Thương, 11/2024).
Mức độ đáp ứng: năm 2018, Công ty Minh Nguyên cung cấp khuôn cho Samsung ước 15 triệu USD mỗi năm, chỉ chiếm khoảng 1% nhu cầu của tập đoàn này (Báo Sài Gòn Giải Phóng, 5/11/2018).
Trung Quốc có hơn 30.000 doanh nghiệp khuôn mẫu, sản lượng đạt 43,41 tỷ USD năm 2020, trong đó khuôn nhựa chiếm 45% và khuôn dập 37% (AMT, dẫn số liệu Hiệp hội Khuôn mẫu Trung Quốc). Dù hai số liệu khác năm và phạm vi thống kê, chênh lệch quy mô gấp hơn bốn mươi lần cho thấy Việt Nam không thể cạnh tranh trực diện với Trung Quốc bằng giá và sản lượng.
Hàn Quốc là bài học đáng chú ý. Theo chuyên gia Kitech phát biểu năm 2018, ngành khuôn Hàn Quốc khởi đầu từ năm 1959 bằng sửa chữa, bảo hành; năm 1980 ban hành quy chuẩn khuôn; năm 1990 ứng dụng CNC; năm 2000 quản lý sản xuất bằng hệ thống tự động; năm 2010 xuất khẩu 10 tỷ USD khuôn mẫu, chủ yếu cho ô tô (Báo Sài Gòn Giải Phóng, 2018). Họ cũng hình thành các cụm sản xuất tập trung và nhiều doanh nghiệp chỉ 10-50 người nhưng đầu tư đồng bộ nên vận hành ổn định.
Nhật Bản hiện là đối tác hơn là đối thủ trực tiếp trên sân Việt Nam. Câu lạc bộ Khuôn mẫu Nhật-Việt phối hợp Hiệp hội Công nghiệp Hỗ trợ Việt Nam (VASI) tổ chức cuộc thi Vietnam Mold Grand Prix lần thứ 3 năm 2026 với 12 đội sinh viên, đề bài không dừng ở thiết kế mà gồm cả chế tạo khuôn và hoàn thiện sản phẩm thực tế (VietnamPlus, 2026). Đây là kênh chuyển giao kỹ năng đáng tận dụng.
Đối với châu Âu, bài viết chưa dẫn số liệu vì chưa có nguồn công khai đủ tin cậy; Niên giám thống kê ISTMA là nguồn nên tham khảo khi cần so sánh định lượng.
1. Chuyển từ gia công theo bản vẽ sang thiết kế và kỹ thuật
Các đại biểu tại hội thảo tháng 6/2026 chỉ ra năng lực thiết kế tổng thể, thiết kế chi tiết và làm chủ công nghệ lõi của cơ khí Việt Nam còn hạn chế. THACO Industries là ví dụ đi theo hướng ngược lại: mở rộng nhà máy khuôn năm 2022 với tổng vốn 36 triệu USD, công suất 1.000 bộ khuôn và 2.000 tấn cơ khí chính xác mỗi năm, đồng thời nghiên cứu mô phỏng dòng chảy trong khuôn nhựa và biến dạng kim loại trong khuôn dập cho cản xe, thân vỏ ô tô (Tạp chí Công Thương, 11/2024).
2. Làm chủ các công đoạn quyết định chất lượng
Đánh giá năm 2019 của PGS.TS Nguyễn Tấn Tiến cho rằng doanh nghiệp Việt Nam đáp ứng hơn 70% các công đoạn gồm thiết kế, chế tạo, nhiệt luyện, xử lý bề mặt, lắp ráp và đo kiểm (Báo Công Thương, 2019). Hướng đi hợp lý là đầu tư vào công đoạn còn yếu nhất, thường là nhiệt luyện chính xác, xử lý bề mặt và đo kiểm, vì đây là những khâu quyết định độ bền khuôn mà không cần tự luyện thép.
3. Lộ trình vật liệu: đi từng bước, không nóng vội
Đây là phần trả lời trực tiếp câu hỏi của đại biểu. Ở cấp quốc gia, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải đề xuất xây dựng Chiến lược quốc gia phát triển công nghiệp vật liệu đến năm 2030, tầm nhìn 2045, chia vật liệu thành ba nhóm: cơ bản, chiến lược và tương lai (Báo Đại biểu Nhân dân, 23/6/2026). Với riêng thép khuôn, nhận định của người viết là nên đi theo ba nấc: trước mắt phát triển phân phối, cắt và xử lý sơ bộ trong nước để rút ngắn thời gian giao hàng; sau đó liên doanh chuyển giao công nghệ cho các mác thép phổ thông; dài hạn mới tính đến thép hợp kim đặc biệt gắn với nhu cầu ô tô, điện tử, quốc phòng.
4. Tạo thị trường và liên kết với khối FDI
Hiệp hội Doanh nghiệp Cơ khí Việt Nam kiến nghị đưa vào hồ sơ mời thầu các dự án trọng điểm yêu cầu về kế hoạch nội địa hóa, sử dụng nhà cung ứng trong nước và chuyển giao thiết kế, thay vì chỉ chọn theo giá thấp nhất. Ông Nguyễn Chỉ Sáng, Chủ tịch Hiệp hội, ước tính nhu cầu đầu tư hạ tầng và công nghiệp chế biến, chế tạo đến năm 2045 lên tới 1.000 tỷ USD. Với khuôn mẫu, các tập đoàn như Canon, Panasonic, Honda, Samsung đã góp phần đưa trình độ số hóa, tự động hóa của ngành lên cao (Báo Công Thương, 2019), nên liên kết với khối này vẫn là thị trường gần nhất.
5. Đầu tư nhân lực và "mua năng lực" thay vì "mua thiết bị"
Bộ Công Thương và Samsung ký thỏa thuận năm 2019 nhằm đào tạo 200 chuyên gia khuôn mẫu giai đoạn 2020-2023; tháng 11/2024, 25 học viên hoàn thành khóa thực hành tại Hàn Quốc (Tạp chí Công Thương, 11/2024). Hiệp hội Doanh nghiệp Cơ khí Việt Nam cũng đề nghị chính sách khoa học công nghệ hỗ trợ "mua năng lực", không chỉ "mua thiết bị". Hàn Quốc còn đưa khái niệm sơ đẳng về khuôn mẫu vào trường phổ thông (Báo Sài Gòn Giải Phóng, 2018), một gợi ý cho giáo dục nghề.
6. Chọn doanh nghiệp nòng cốt và hình thành cụm liên kết
Thay vì hỗ trợ dàn trải, Hiệp hội Doanh nghiệp Cơ khí Việt Nam đề xuất chọn 15-20 doanh nghiệp nòng cốt đến năm 2045 trong các lĩnh vực gồm vật liệu và cơ khí chính xác, có năng lực tài chính, R&D và dẫn dắt chuỗi cung ứng nội địa. Cùng hướng đó, lãnh đạo Khu Công nghệ cao TP.HCM từng nhấn mạnh mô hình liên kết tổ hợp như Nhật Bản, Hàn Quốc để sản xuất khuôn chất lượng cao theo từng lĩnh vực và tự động hóa quá trình sản xuất (VietNamNet, 2019).
Việt Nam khó cạnh tranh với Trung Quốc về giá và quy mô, cũng chưa thể đuổi kịp Nhật Bản, châu Âu ở khuôn cấp cao nhất. Nhưng số liệu cho thấy khoảng trống lớn nằm ở chính những khâu doanh nghiệp trong nước có thể với tới: thiết kế, nhiệt luyện, xử lý bề mặt, đo kiểm, nhân lực và hợp tác với khối FDI. Đi từng bước theo kinh nghiệm Hàn Quốc, từ chuẩn hóa đến tự động hóa, trong khi chuẩn bị song song lộ trình vật liệu, là con đường thực tế để giữ lại nhiều giá trị thặng dư hơn.
Thép là nền tảng của mọi bộ khuôn. Chọn đúng mác thép, xử lý đúng quy trình và hiểu đúng vật liệu vẫn là bước đầu tiên để làm ra bộ khuôn bền và chính xác.Tác giả: Admin
Ngành khuôn mẫu Việt Nam cần làm gì để cạnh tranh
Thép SKD và thép SKH là gì? Ứng dụng chuyên sâu trong ngành chế tạo khuôn mẫu
THÉP SCr LÀ GÌ? ĐẶC TÍNH, THÀNH PHẦN VÀ ỨNG DỤNG CHUYÊN SÂU TRONG CƠ KHÍ CHẾ TẠO
Tiêu chuẩn ASTM là gì? Tiêu chuẩn ASTM trong ngành thép chế tạo cơ khí chính xác
Thép gió SKH2 chất lượng cao, giá tốt nhất tại Kim Huy Phát
Thép SNC631 Là Gì? Đặc Tính, Ứng Dụng Và Đánh Giá Chi Tiết
Thép S50C khác với thép S55C như thế nào?
Thép SKD11 khác với thép SKD61 như thế nào?
